Michał Siarek: Zależało mi, żeby uchwycić doświadczenie, którego już nigdzie indziej nie da się przeżyć

Od lat słyszy, że nie mieści się w żadnej szufladce - ani dziennikarskiej, ani artystycznej. Przy okazji nowej wystawy w Instytucie Fotografii Fort postanowiliśmy zapytać go wprost, czy w końcu znalazł miejsce, w którym czuje się u siebie.

Dodaj do źródeł Skomentuj Kopiuj link
Posłuchaj
00:00

O dalekiej Północy rozmawialiśmy już kilka lat temu. Dlaczego akurat teraz i akurat w tej opowieści na pierwszy plan wysunęła się latarnia?

W 2021 roku zaproszono mnie jako fotografa-rezydenta do małej miejscowości na dalekiej północy Norwegii - niewielkie muzeum potrzebowało portretu społeczności w czasie przemiany. Pobocznym wątkiem była propozycja zamieszkania w latarni, a z czasem, kiedy lepiej się poznaliśmy, zaproponowano mi pracę. W Norwegii nie ma już posad latarników, ale wciąż jest konieczność opieki nad stacjami, które w wielu miejscach pozostają przede wszystkim domami. W niektórych wciąż żyje się tą starą tradycją.

Ta sytuacja była kontekstem, nie tematem. Ale zbiegły się dwa czynniki. Po pierwsze, obchodziliśmy dwustulecie wynalezienia soczewki Fresnela, która jest sercem latarni, i inne muzeum zaprosiło mnie jako twórcę do grupy przygotowującej wystawę. Po drugie - wiadomość, która spadła na mnie jak grom: jeden z pracowników Administracji Wybrzeża powiedział mi przy kawie, zupełnie mimochodem, że do 2024 roku wszystkie latarnie przejdą modernizację, co oznacza usunięcie wielu z nich.

Czekając na mistrza. Slettnes, 2021, fot. Michał Siarek

Znalazłem się w historycznym momencie, mając nieograniczony dostęp i ogromny kredyt zaufania. Z tym przeszedłem do działu naukowego „The New York Times”, równolegle pracując dla muzeum - to mój sposób angażowania historii, balansując pomiędzy pracą dla magazynów i instytucji. To pozwoliło mi na wielomiesięczną pracę w terenie, z czego wyrosło poczucie, że interesuje mnie, jak latarnię się „czuje”, a nie jak ona wygląda. Jakie jest odczucie pracy w niej w kontekście światła, percepcji, ale też elementu gościnności, zaufania, obietnicy, że jest bezpiecznym miejscem, gdzie zawsze ktoś czuwa.

Rola latarni zmieniała się historycznie wielokrotnie. Pierwsze latarnie wyznaczały bezpieczny port, zwłaszcza te starożytne, w basenie Morza Śródziemnego. Wczesnośredniowieczne też tak funkcjonowały, ale zaczęto je gasić z obawy przed najeźdźcami. Później wznoszono je w miejscach niebezpiecznych. Wynalazek Fresnela podniósł ich rolę na nowy poziom - iluminacja wybrzeży umożliwiła naprawdę globalny handel. Historyk Jules Michelet porównał nową sieć stacji do konstelacji, które zstąpiły na ziemię, żeby ratować życie marynarzy. Motyw gwiazd wraca wielokrotnie. Nowa soczewka, podobnie jak wynalazek fotografii, była prezentem Francji dla świata.

Światło w salonie pomocnika latarnika. Slettnes, 2021, fot. Michał Siarek

Na wystawie widzę zdjęcia zjawisk świetlnych, ale i zdjęcia przedmiotów, a w pokoju obok coś, co wręcz fizycznie przenosi nas do doświadczeń z latarni. Opowiedz mi, na co patrzę?

Ta fotografia przedstawia niekompletną soczewkę z latarni na Przylądku Północnym. Zastąpiono ją 20-30 lat temu - od tego czasu leżała w skrzyniach, ale nikt nie wiedział, co z nią zrobić. Trafiliśmy na nią w czasie przygotowań do wystawy i udało mi się przekonać Muzeum Nordkapp, żeby umieścić ją na stałej ekspozycji. Znalazły się plany i ludzie, którzy umieli ją ponownie złożyć. Fotografia powstała w przerwie od montażu, zależało mi, żeby być tam w konkretnym momencie przemiany.

Jechaliśmy zdemontować soczewkę, którą wszyscy opiekowali się od wojny. Kiedy opuszczał ją na linie w dół, zrozumiałem, że jesteśmy na pogrzebie. Chciałem się nad tym zastanowić.

W Norwegii o latarniach mówi się w kategoriach kościołów wybrzeża i traktuje się je z szacunkiem. Jako najbardziej altruistyczne obiekty, jakie kiedykolwiek stworzył człowiek, mają tylko chronić, nie zarabiać, i rzadko trafiają w prywatne ręce. Bardziej unikatowe soczewki trafiały do muzeów, ale te standardowe, z lat 50., były utylizowane - tłuczone i przetapiane, między innymi po to, żeby nie powstał czarny rynek marynistycznych pamiątek. Przydzielono mnie do technika, którego rodzina opiekowała się pewnym obiektem przez trzy pokolenia. Jechaliśmy zdemontować soczewkę, którą wszyscy opiekowali się od wojny. Kiedy opuszczał ją na linie w dół, zrozumiałem, że jesteśmy na pogrzebie. Chciałem się nad tym zastanowić.

Wyjątkowo przekazano mi kilka niekompletnych soczewek do pracy nad obiektem, który planowałem do wystawy. Soczewka w drugim pomieszczeniu nie jest już przyrządem optycznym, tylko rzeźbą, modyfikatorem światła, który miał przywrócić specyficzne doświadczenie czuwania.

Vigil #3. Slettnes, 2026, fot. Michał Siarek

Jakie zjawiska świetlne udało Ci się uchwycić?

Mój pierwszy formalny dzień pracy w latarni przypadł na początek polarnego lata. Nad ranem, stojąc na balkonie okalającym wieżę, zauważyłem, że latarnia, jako jedyny wysoki obiekt w tej okolicy, rzuca długi i ostry cień, a załamujące się wokół wieży światło projektuje widmo Brockenu. Dużo później zaobserwowałem, że równolegle zachodzi dużo bardziej interesujące zjawisko. Kiedy słońce nie zachodzi latem, między północą a trzecią nad ranem obniża się na tyle, że znajduje się dokładnie na wysokości soczewki. Świeci przez nią do środka i zaczyna dominować światło wpadające do wnętrza, a nie odbijane na zewnątrz. Ponieważ ta konkretna latarnia ma nieprzeszkloną ścianę południową, to wyświetlają się na niej pulsujące załamania. Wnętrze jest wtedy świetliste i cały układ zaczyna działać jak laterna magika. To jedno z doświadczeń, które odejdą z modernizacją.

Tuż przed nocą polarną zauważyłem na śniegu kolorową smugę światła ciągnącą się przez pięćset metrów. To była horyzontalna tęcza rozciągająca się od latarni do wsi, rozszczepiająca się na świeżym krystalicznym śniegu. Z takimi doświadczeniami starałem się później pracować w studio, odtwarzając je przy użyciu elementów soczewki.

Musiałem się wszystkiego sam nauczyć, ale miałem dobrych nauczycieli, w tym kilku mistrzów latarników

Miałeś coś wspólnego z fizyką, zawsze interesowały Cię takie tematy?

Zupełnie nie. To była część procesu. Musiałem się wszystkiego sam nauczyć, ale miałem dobrych nauczycieli, w tym kilku mistrzów latarników.

Wystawę otwiera zdjęcie o tytule „Czekając na mistrza”. Kim jest ów mistrz?

Ottar Olsen, ostatni mistrz ze stacji Slettnes. Czekałem na niego przed domem latarników - miałem zrobić jego portret, ale on się wahał i ostatecznie zdecydował nie przyjechać, bo wiedział, że nie da rady wejść na wieżę i nie chciał siebie ani nikogo rozczarować. W związku z tym w jego domu zbudowaliśmy szczątkową soczewkę z różnych elementów optycznych, pryzmatów, żeby oświetlić jego twarz w podobny sposób, używając odbić i rozszczepień. To była pierwsza próba zbudowania własnej latarni.

Zjawiska świetlne #6. Slettnes, 2021. O północy, pierwszego dnia polarnego lata, fot. Michał Siarek

„Proszę śmiało wchodzić, zostaniecie dobrze przyjęci”. Ciekawy tytuł wystawy.

Jako artysta rezydent pojechałem do Nidy na Litwie, gdzie przy budowie ścieżki turystycznej wykopano fragmenty soczewki ze zniszczonej latarni. Chciałem popracować z tymi elementami w studio, zanim trafią na ekspozycję. Na miejscu zaproszono mnie do domu Tomasza Manna, żebym zobaczył coś jeszcze. Dano mi pół godziny. Na biurku w gabinecie leżało pudełko z kompletnymi planami budowy latarni, ze wszystkimi szlifami szkła, całą maszynerią, kalibracją. Rzeczy normalnie zupełnie niedostępne.

Wychodząc z tego pomieszczenia, nad drzwiami zobaczyłem cytat z tekstu Manna „Mój dom letni”, opisującego gościnność Nidy. Mann parafrazuje tam Goethego, który nad swoim domem przypiął kartkę z napisem: „Proszę śmiało wchodzić, będziecie dobrze przyjęci”. Ta fraza mnie zatrzymała. Wracając, zastanawiałem się, czy Mann doświadczył błysków latarni wpadających do jego domu. Latarnia to światło, które daje poczucie czuwania - że ktoś jest na warcie, to pewna obietnica. Ale ostatecznie to człowiek przyjmuje gościa - to jest ten element gościnności.

Zjawiska świetlne #3. Slettnes, 2021. Iryzacja na piórze mewy srebrzystej w rezerwacie otaczającym stację Slettnes, fot. Michał Siarek

Przyznam, że mi latarnia raczej kojarzy się z samotnością niż ze wspólnotą i gościnnością.

To dla mnie samego było na początku nieoczywiste skojarzenie. Myślałem o tym dużo, jeszcze zanim dostałem pracę w latarni, mieszkając w domu za wsią, z którego stacja była dobrze widoczna. Co trzydzieści sekund światło wpadało do salonu - i myślałem, że ten błysk daje mi poczucie bezpieczeństwa, wspólnoty i jest obietnicą: że ktoś czuwa, że naprawdę jesteśmy w tym razem. Latarnie, choć współcześnie nie pełnią już swojej roli tak wyraźnie, nadal bywają sercem okolicznych społeczności. Było dla mnie zaskoczeniem, ilu latarników mieszka w Gamviku, bo się tym nie chwalili - dowiedziałem się o tym dopiero na samym końcu. Służyli na różnych stacjach. Wszyscy odnoszą się do tego jako do służby.

Wiele lat jako fotograf dokumentalny, potem w Ukrainie fotografowałeś ewakuację zwierząt, a teraz fotografujesz zjawiska świetlne, w tym w laboratoryjnych niemal warunkach. Jak przeszedłeś taką drogę?

Kiedy zaczynałem pracować nad „Alexandrem”, byłem głęboko przekonany, że to będzie fotoreportaż. Zderzenie z tym, co miałem sfotografować, popchnęło ten projekt w stronę konceptualnego dokumentu - co sprawiło, że dla świata sztuki bywał zbyt dziennikarski, a dla świata dziennikarskiego zbyt artystyczny. Później przyszło zaproszenie do Gamviku - praca nad gazetą dla lokalnej społeczności była wciąż trochę dokumentalna, ale bardziej badawcza.

Z perspektywy widzę, że papierkiem lakmusowym mojego zaangażowania w historie jest przemiana. Potwierdzeniem, że znalazłem problem, do którego chcę wynaleźć się na nowo i zakwestionować to, jak się przedstawiam.

Pomiędzy Gamvikiem a latarnią zaangażowałem się w Ukrainie w ewakuację zwierząt. Nigdy w życiu nie pomyślałbym, że będę fotografował zwierzęta - ale doszedłem do tego, że to był efekt wcześniejszych spotkań ze zwierzętami na północy. Nie da się mieszkać i pracować w takim miejscu jak latarnia i pozostać zupełnie obojętnym na przyrodę. Czas spędzony z lisicą, która mieszkała obok stacji i która jest motywem kilku moich zdjęć, bardzo dużo we mnie zmienił. Z perspektywy widzę, że papierkiem lakmusowym mojego zaangażowania w historie jest przemiana. Potwierdzeniem, że znalazłem problem, do którego chcę wynaleźć się na nowo i zakwestionować to, jak się przedstawiam.

Przy okazji rozmowy o Ukrainie i zwierzętach przyznałeś parokrotnie, że zmiękłeś. Czy jest coś, co robiłeś jako fotograf dokumentalny pięć lat temu, a czego dzisiejszy Ty już by nie zrobił, bo uznałbyś to za zbyt inwazyjne wobec zwierzęcia lub człowieka?

Często patrzę na rzeczy, które zrobiłem, i na ryzyko, jakie tam podejmowałem, i myślę, że miałem nierozwinięty płat czołowy (śmiech). W „Alexandrze” poziom ryzyka, które mogło się skończyć głupią śmiercią albo więzieniem, był absurdalny. Mam wrażenie, że może ostatnio brakuje mi tej ostatecznej odwagi, którą miałem wtedy - że byłem trochę zbyt lekkomyślny. Dziś miałbym pewnie większą świadomość sytuacyjną. Ale nie mam poczucia, że w kwestii etyki pracy cokolwiek się zmieniło, jestem w tym radykałem.

Plany latarni morskiej znalezione w domu Tomasza Manna. Nida, 2023, fot. Michał Siarek

W ściśle dokumentalnej fotografii nigdy nie mógłbym sobie pozwolić na najmniejszą manipulację. Jednak teraz myślę o konceptualnej pracy ze zwierzętami. To praca na domyśle, nie na fakcie, i to przesuwa się jeszcze dalej w konceptualne pole. Mogę tu zacytować Martina Shaw, mitologa, który ujmuje to tak: mity są dzikim sposobem opowiadania prawdy - niekoniecznie atakujesz problem głową naprzód, tylko szukasz paraleli, która poprowadzi do jakiejś refleksji. To jest esencja, kiedy myślę o fotografowaniu zwierząt: nie interesuje mnie tylko, jak to wygląda, tylko co ja na ten temat czuję. To automatycznie wyklucza „muchę na ścianie”.

Nie pierwszy raz powiedziałeś, że jesteś za bardzo artystyczny dla gazety i za bardzo dziennikarski dla galerii sztuki. Spotykamy się w Instytucie Fotografii Fort, oprowadzasz mnie po wystawie. Czujesz, że ta wystawa jest szufladką, do której wreszcie pasujesz - czy takiej szufladki po prostu nie ma?

Myślę, że cały czas będę pracował na tym pograniczu, które sobie wybrałem - czasem trochę bardziej dziennikarsko, czasem bardziej konceptualnie. Znalazłem dobrą definicję, kiedy trafiłem na tekst o Thomasie Paine’ie, który został przedstawiony jako „corset maker by trade, a journalist by profession, and a propagandist by inclination”.

Pryzmat katadioptryczny #1. Nida, 2023, fot. Michał Siarek

Ja z wykształcenia jestem fotografem, a z zawodu opowiadam historie, dla siebie i dla różnych instytucji. Dziennikarstwo pozostaje pewnego rodzaju inklinacją - zawsze obecną - a opowieść jest w tym sensie pojazdem, narzędziem do angażowania się w świat. Myślę wtedy o Simonie Starlingu, którego sztuka jest wehikułem niemal dosłownie. Upraszczając, Starling przetwarza zastane obiekty na pojazdy, jak prawdziwy bricoleur. Podróżuje nimi do galerii albo dokumentuje podróż, żeby potem przywrócić je do pierwotnego stanu. Bardzo przemawia do mnie ten gest przemiany.

Mam to szczęście, że jeśli już określę temat, na punkcie którego jestem obsesyjny, to zwykle jest to taki rabbit hole, w którym jestem ja i długo, długo nikt

Mówisz od jakiegoś czasu, że chcesz pracować wolniej i mniej konsumować. To pięknie brzmi, ale jak to się ma do tego, że jednak trzeba z czegoś żyć?

Moja metoda jest bardzo powolna. To, co w moim przypadku naprawdę działa, to pozycja pomiędzy instytucjami kultury a pracą dla magazynów. Te rzeczy się ze sobą wiążą, bo duże międzynarodowe tytuły cenią unikatowy dostęp i ekspercką wiedzę w wąskich tematach. Mam to szczęście, że jeśli już określę temat, na punkcie którego jestem obsesyjny, to zwykle jest to taki rabbit hole, w którym jestem ja i długo, długo nikt. Jestem w stanie realizować projekty, proponując ich fragmenty różnym partnerom - co jednocześnie daje mi legitymację, żeby pracować dalej i głębiej, a przy okazji zapewnia mi to jakąś płynność finansową.

Skomplikowane jest dla mnie decydowanie, co wypuszczać do świata, a czego jeszcze nie. Do jakich porządków należą poszczególne wątki. Czy są spójne i z czym będę chciał je połączyć. To nielinearny proces i dlatego mam kilka skończonych, a nigdy niepokazanych dzieł, które jeszcze leżakują.

A masz jakieś zaufane grono, z którym to konsultujesz? Twoje życie na dalekiej północy kojarzy się z samotnością, a Ty zawsze mówisz o swoich projektach w liczbie mnogiej.

Bo nigdy nie jest to one man show. Mam mentora jeszcze ze studiów, Krzysztofa Pijarskiego, który miał ogromny wpływ na to, jak ukształtował się „Alexander” i z którym nadal mam kontakt. Rozmawiam o moich projektach z wieloma ludźmi. Żałuję trochę, że nie mam wokół siebie takiego kręgu akademickiego, szkolnego - w Berlinie brałem udział w spotkaniach, które nazywają się „Fototreff”: najpierw są dwie, trzy poważne prezentacje, a potem otwarty stół, gdzie fotografowie pokazują, gdzie utknęli. To profesjonalne, ale familiarne grono, dyskusja, a nie ostateczna prezentacja przed jakimś gremium. Brakuje mi takich sytuacji.

Wykopaliska #1. Nida, 2023, fot. Michał Siarek

Parokrotnie podczas naszej rozmowy rzucałeś cytatami, po niektóre zerknąłeś w telefon. Zapisujesz sobie przemyślenia, inspiracje? Wyobrażam sobie, że też dużo czytasz.

Jestem zorganizowany. Muszę zrzucać z głowy nadmiar. Mam kilka głównych map mentalnych z różnymi zbiorami inspiracji. Na pulpicie, na oku, trzymam bajzel różnych rozwojowych wątków. Obrazów, wycinków, skojarzeń. Do każdego projektu - stylebook i taki teoretyczno-praktyczny research referencyjny. Tekst zawsze był dla mnie ważny i staram się z nim coraz więcej pracować, ale z przekorą forma, o której teraz myślę, będzie bardziej ascetyczna.

To, nad czym teraz pracujesz, i co dalej z fotografią?

Projekt, który teraz najbardziej mnie pociąga, dotyczy zwierząt, szczególnie ptaków, ale wymaga fotografowania w całym widzialnym spektrum - w podczerwieni, świetle widzialnym i ultrafiolecie, w czerni i bieli. Jeśli rezygnujesz z koloru, widzisz więcej, jesteś bliżej percepcji zwierząt i widzenia zmierzchowego. Gdybym mógł coś zmienić zawodowo radykalnie, chciałbym teraz pracować więcej z rehabilitacją dzikich zwierząt i walczyć o ich obecność w dyskursie publicznym - czuję, że to jest to, co mnie teraz najbardziej dotyka. Przemawia do mnie koncept posiadania w życiu kilku zawodów. To bardzo północne, żeby przyjmować więcej ról niż jedną wąską specjalność. Jestem bardzo wdzięczny za tę lekcję.

Jestem bardzo ciekawa, o czym będziemy rozmawiać za parę lat. Dziękuję za rozmowę.

Wystawa „Proszę śmiało wchodzić, zostaniecie dobrze przyjęci” jest czynna w Instytucie Fotografii Fort do 29 listopada 2026.

Michał Siarek

Rocznik 91. Fotograf pracujący na styku sztuk wizualnych i badań. W swojej praktyce wykorzystuje mikrohistorie i strategie dokumentalne jako metody stawiania istotnych pytań w miejscach pozornie pozbawionych znaczenia. Debiutancki cykl „­Alexander”, poświęcony wpływowi mitu Aleksandra Wielkiego na politykę współczesnej Macedonii, był nominowany do MACK First Book Award i otrzymał New East Photo Prize. Od 2021 roku pracuje w Północnej Norwegii jako fotograf-rezydent. Jest laureatem konkursów Wildlife Photographer of the Year i Earth Photo za fotografie z ewakuacji egzotycznych zwierząt z Ukrainy. Absolwent Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi, stypendysta norweskiego Kulturdirektoratet na lata 2026-2027.

Chcesz częściej widzieć nasze artykuły w Google? Dodaj Fotopolis do ulubionych źródeł
Komentarze
Zobacz więcej z tagiem: fotografia artystyczna
Magazyny
Zamów