W czytelni gnieźnieńskiego oddziału Archiwum Państwowego w Poznaniu przeglądam dysk ze zdigitalizowanymi zdjęciami Janusza Chlasty (1938-2013). Mieści około siedemdziesięciu tysięcy plików - a to jeszcze nie wszystko. Chlasta był czynnym fotoreporterem od końca lat 50. do schyłku 80. XX wieku. Nie będzie przesadą, gdy napiszę, że większość ważnych ówcześnie wydarzeń w regionie zarejestrował na swoim filmie.
Garaż z gnieźnieńskiej legendy
Całe bogactwo Chlasta przechowywał w garażu. Negatywy mało- i średnioformatowe (czarno-białe i kolorowe ORWO) były, jak się okazało, w dużej części zniszczone, poskręcane i pozbawione opisu. Potężnej pracy uporządkowania, opracowania i digitalizacji materiałów na prośbę spadkobiercy fotografa, Grzegorza Chlasty, podjął się Władysław Nielipiński - ważna postać w świecie gnieźnieńskiej fotografii, autor głośnej ostatnio książki „Gorzko!”.
Już na wstępnym etapie nie było wątpliwości, że zdjęcia Janusza Chlasty mają dużą wartość - dokumentalną, a także artystyczną. Zapadła wówczas decyzja, żeby uhonorować twórcę cyklem wystaw pod zbiorczą nazwą „Z garażu Janusza Chlasty”. Od maja do grudnia 2023 roku w Gnieźnie, Poznaniu, Powidzu, Kłecku, Środzie Wielkopolskiej, Szreniawie, Wągrowcu, Wrześni, Łubowie i Kowanówku można było zapoznać się z różnorodnym dorobkiem fotografa. Projekt zwieńczyła publikacja świetnego albumu „Janusz Chlasta. Przemiany 1960-1989” (książka w 2026 roku doczekała się zasłużonego wznowienia). To wtedy też rodzina fotografa postanowiła przekazać negatywy do zasobu archiwów państwowych.
Złote Tarasy, Warszawa
Z Wilna do Gniezna
Chlastowie wywodzili się z Wilna i to tam w 1938 roku urodził się Janusz. Po zakończeniu II wojny światowej rodzina zdecydowała o przenosinach do Kalisza. W Wielkopolsce młody Chlasta kształcił się na kolejarza, najpierw w lokalnej szkole zawodowej, a później w Technikum Kolejowym Ministerstwa Komunikacji w Bydgoszczy. Pracował w wyuczonym fachu, jednocześnie praktykując fotografię, którą pasjonował się od dziecka.
Gdy w 1959 roku skierowano go do pełnienia obowiązków dyspozytora lokomotywowni w Gnieźnie, fotograf-adept miał już na koncie pierwsze współprace. Do „Głosu Wielkopolski” wkrótce dołączyły „Gazeta Chłopska”, „Gazeta Poznańska”, Centralna Agencja Fotograficzna i - najważniejsze - „Przemiany Ziemi Gnieźnieńskiej”. Z tą redakcją Chlasta pozostał związany przez trzy dekady (1965-1989). Jeszcze w 1970 roku podjął decyzję kluczową dla swojej kariery: kolejarski mundur zamienił na legitymację fotoreportera na pełen etat.
„Fotoreporter to jest los”
Z Grzegorzem Chlastą, synem Janusza i jego żony Marii, spotykam się na wystawie w jednej z warszawskich galerii. Jest dziennikarzem tak jak ojciec i podobnie jak on interesuje się fotografią. „Gdy myślę o ojcu, to zapach taty, mojego dzieciństwa i tej bliskości z ojcem, to jest zapach sprzętu fotograficznego z jego torby” - wspomina. Dzięki rozmowie szkic sylwetki fotoreportera stopniowo wypełnia się kolorami.
„Rytm życia ojca - co miało wpływ także na nasze życie rodzinne - wyznaczały różne wydarzenia. Jechał gdzieś rano, po śniadaniu albo bez śniadania. Wracał na inne wydarzenie, zahaczał o dom, zjadł obiad - bo obiad bardzo lubił zjeść w domu, potem szedł dalej” - opowiada Chlasta. Mówi, że ojciec nie rozstawał się z aparatem, fotografował bez przerwy, podczas wakacji i rodzinnych spacerów. Naświetlone negatywy wywoływał później w redakcyjnej ciemni, sam robił też powiększenia. Poza tym żywo interesował się fotografią jako medium, śledząc zagraniczne trendy w magazynach branżowych, które prenumerował.
Czas przemian
Rzeczywiście, prace Janusza Chlasty można śmiało wpisać w popularny w połowie wieku nurt fotografii humanistycznej. Podobnie jak europejscy klasycy Gnieźnianin skupiał się na człowieku, ale specyficzny kontekst miejsca i czasu sprawia, że gdy patrzę na jego kadry, czuję, że jest w nich jakaś swojskość i lokalność. Że są po prostu - nasze.
Co fotografował Chlasta? Po pierwsze wydarzenia z pierwszych stron gazet: pochody pierwszomajowe, wybory i zebrania, oficjalne uroczystości, w tym jubileusz Tysiąclecia Państwa Polskiego, którego pierwszą stolicą było właśnie Gniezno, czy transmitowany w telewizji Turniej Miast (Gniezno zmierzyło się w nim z Kaliszem).
Okiem Chlasty obserwujemy, jak zmieniał się pejzaż, jak powstawały i zaludniały się gnieźnieńskie osiedla, takie jak Winiary, na których sam zamieszkał. Równie ważne było codziennie życie ulicy. Mieszkańcy z jego zdjęć rozmawiają, handlują, bawią się, stoją w kolejkach, wychowują dzieci. Chlasta odwiedzał też zakłady pracy i fabryki, uczestniczył w wydarzeniach kulturalnych i sportowych - co niedzielę oglądał i fotografował na przykład ulubiony żużel.
„Im więcej miał lat, tym więcej przemierzał Gniezno pieszo, wcześniej używał motoru, albo jeszcze przedwojennej Skody. Potem miał małego Fiata i tym Fiatem objeżdżał całą Wielkopolskę” - wspomina Grzegorz Chlasta. W archiwum jego ojca znajduję zdjęcia, które dokumentują życie w okolicznych miejscowościach i wsiach, pracę na roli, a także wypoczynek w wielkopolskich kurortach: Powidzu i Skorzęcinie.
Od fotoreportażu do portretu
Fotograficzne zainteresowania Janusza Chlasty sięgały poza ramy klasycznego fotoreportażu. Gnieźnianin okazjonalnie zajmował się portretem, a nawet aktem. Nigdy nie odmawiał też, gdy ktoś ze znajomych poprosił go o zdjęcia okolicznościowe z rodzinnej uroczystości.
Kolejny ciekawy wątek w jego twórczości stanowi przygoda z fotografią reklamową. W ramach współpracy z Wielkopolskimi Zakładami Obuwia „Polania” Chlasta wykonywał m.in. zdjęcia komercyjne produktów, nierzadko prosząc o pozowanie pracownice fabryki. Pakiety wykonanych samodzielnie odbitek zbijał później ręcznie na podłodze w mieszkaniu, otrzymując rodzaj folderów. W pamięci syna zachowało się też wspomnienie o eksperymentach z kamerą filmową.
Kim był Janusz Chlasta?
Prawda o Januszu Chlaście leży gdzieś pomiędzy jego zdjęciami a opowieściami bliskich. Z jednej strony: typ stanowczy, budzący respekt, podchodzący do życia i pracy ze specyficzną mieszanką profesjonalizmu i brawury. Z drugiej: człowiek, który odnosił się do każdego z szacunkiem i wrażliwością, przyjaciel zwierząt, mężczyzna, który we wspomnieniach syna nigdy nie wstydził się płakać. Wreszcie - dobry fachowiec, solidny, odpowiedzialny fotoreporter, życzliwy wobec kolegów i koleżanek z redakcji. Wielki pasjonat fotografii, a może już… pracoholik?
Bez wątpienia Chlasta miał bardzo czułe oko. Swoją rzeczywistość fotografował z empatią i poczuciem humoru; świadczą o tym moje ulubione kadry z pompatycznych obchodów 1 Maja („Chwała radzieckiej nauce zdobywającej kosmos!”) albo czynów społecznych oraz zauważone uliczne scenki. W jego archiwum zdarzają się też zdjęcia malarskie, piękne.
„Największe wrażenie - i uważam, że to była mocna strona taty - robią na mnie jego zdjęcia czarno-białe. One stanowią o jego wielkości. Dopiero jak odszedł, to doszliśmy do wniosku - Władek Nielipiński i ja - że tata był jednak artystą” - dzieli się refleksją Grzegorz Chlasta.
Człowiek swojego czasu
Podczas pracy nad tekstem towarzyszy mi myśl, że gdyby nie siła i wyrozumiałość jego żony Marii, która łączyła pracę technologa żywności z prowadzeniem domu, wiele z kadrów Chlasty pewnie by nie powstało. Nie można też zapominać o znaczeniu ram, w których Gnieźnianin, podobnie jak każdy fotoreporter w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, musiał funkcjonować.
W świecie narzuconych przez socjalistyczną władzę tematów i cenzury Chlasta w pewnym sensie utorował sobie równoległą ścieżkę. Był dumny z rozwoju swojego miasta i kraju i chętnie go dokumentował (wiemy, że w 1970 roku wziął udział w jubileuszowej wystawie z okazji 25-lecia PRL w Poznaniu). Był też gorącym wyznawcą fotografii analogowej. Gdy zmiany towarzyszące transformacji ustrojowej objęły też działalność jego redakcji, a fotografia cyfrowa zaczęła zastępować tę tradycyjną, Chlasta odłożył aparat na półkę. Do końca życia sięgał po niego tylko sporadycznie. Garażowe archiwum drzemało w oczekiwaniu na swój czas.
![Bezpieczna przystań. Piotr Małecki i Maciek Nabrdalik o filmie „Igrając z diabłem” [Podcast]](/i/images/6/7/7/d2FjPTMzOHgx_src_264677-fotopolisPodcast_episodeCover--99.png)
